Pokazywanie postów oznaczonych etykietą #Fischer. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą #Fischer. Pokaż wszystkie posty

sobota, 9 marca 2019

Kontrabasista Jego Królewskiej Mości




Trzeciego marca 1771 zawarli związek małżeński Jan Fischer i Teresa Olszewska. Ślub odbył się w parafii św. Krzyża w Warszawie, a świadkami byli Szymon Olszewski, Szymon Wróblewski oraz Michał Tylczer. 
Honza, bo dwudziestotrzyletni pan młody był Czechem, niedawno przybył do stolicy Królestwa Polskiego, żeby tu próbować szczęścia w swoim muzycznym fachu. Bo Honza był kontrabasistą, a kontrabas to instrument trudny ze względu na duże rozmiary, i potrzebny, bo jakaż orkiestra obyłaby się bez basowego wsparcia swojej sekcji smyczkowej. Honza nie miał więc trudności ze znalezieniem zajęcia w Warszawie, skoro już w maju 1770 roku - wtedy przypuszczalnie przybył do Warszawy - grał w doraźnie zebranym 31-osobowym zespole na imieninach króla Stanisława Augusta na zamku "przy śpiewaniach włoskich i granych koncertach". 



Wkrótce Fischerom zaczęły rodzić się dzieci, w tym córki - najstarsza Józefa, młodsza Teresa i najmłodsza Anna. Powiększająca się rodzina wymagała od ojca zwiększonego wysiłku, Jan Fischer starał się więc o stałe kontrakty, bądź w teatrze, bądź w orkiestrze królewskiej. 
W latach 1774-1781 widzimy go w składzie orkiestry teatralnej, utrzymywanej przez kamerdynera królewskiego (a nie była to bynajmniej funkcja podrzędna) Franciszka Ryxa. W pierwszym znanym składzie z 1775 roku  było 22 muzyków, w tym Fischer, tak właśnie pisany. W 1777 roku orkiestra grała również w składzie 22-osobowym, ale w połowie zmienionym w stosunku do roku 1775. Oczywiście Jan Fiszer był w niej jednym z dwóch kontrabasistów. 
W maju 1778 w Warszawie grały dwa składy, w obu wystepował Fiszer. Pierwszy skład był utrzymywany za  214 dukatów miesięcznie, drugi zaś za 185 dukatów. Gaże nie były zatem wielkie - ok 10 dukatów miesięcznie na muzyka.
W 1781 roku zaszły duże zmiany organizacyjne i obie kapele połączono.  W 1780 tzw. kapela wiedeńska Stefaniego, która składała się z czeskich muzyków rekomendowanych przez hrabiostwo Kinskich z Wiednia, została poszerzona o 4 muzyków dotychczasowego koncertmistrza Gaitana. W składzie tej  nowej orkiestry znalazł się również kontrabasista Jan Fischer. Gaża 8-10 dukatów miesięcznie to nie było dużo, ale w Warszawie zawsze były okazje do dawania lekcji i dorabiania w różny sposób.
Od 22 lutego 1784 kapelmistrzem orkiestry królewskiej został Albertini. Orkiestra liczyła 29 muzyków, w tym kontrabasista Fischer (Contra Basso). Rok ten był pamiętny ze względu na wyjazdowe koncerty w Grodnie i Nieświeżu.


Na liście muzyków orkiestry Jego Królewskiej Mości widzimy adnotację na marginesie: "Kosztują razem 2000 # rocznie w ramach gaży, oraz 100# rocznie na ubrania". 

Jak większość ludzi Oświecenia był Honza masonem. Naprawdę. Był członkiem dwóch lóż masońskich i nie wiem, czy grał tam na swoim instrumencie, ale tak utrzymuje Hass wraz z Małachowskim-Łempickim:

Niestety, niezbyt uporządkowany tryb życia muzyka orkiestry królewskiej odbił się na zdrowiu starzejącego się Fiszera.W roku 1788 lub 1791 przedstawił on Stanisławowi Augustowi petycję, w której powołując się na 17-ty rok służby w orkiestrze królewskiej (po raz pierwszy na dworze wystąpił w roku 1770, zaś w 1774 r. mógł wejść do orkiestry teatru warszawskiego) pisał, że nie jest już zdolny do wypełniania swych obowiązków i od dwóch miesięcy musi się wyręczać w zespole innym, zastępującym go muzykiem. Tymczasem do wypełnienia warunków  - 3-letniego kontraktu (podpisanego w 1787 albo 1790) pozostały mu jeszcze 2 lata.  Wnosił przeto prośbę o wcześniejsze zwolnienie go ze służby w orkiestrze. Król odpowiedział krótko: "Trzeba kontraktu dotrzymać".[AK III/1219].

W karnawale 1792 roku Fischer wydał pierwszą córkę za mąż. Narzeczony nie był może zbyt majętny, ale za to utalentowany i dobrze ustawiony. Młody malarz Józef Peszka z Krakowa, protegowany Hugona Kołłątaja i Franciszka Smuglewicza, popierany był także przez króla Stanisława Augusta i w Warszawie był zarzucony zamówieniami na portrety osobistości związanych z Sejmem Wielkim. A poza tym Józefa Fischerówna go sobie wybrała.

W spisie mieszkańców Warszawy z 1792 r. muzyk królewski Jan Fischer jest odnotowany. Niestety trudno mi ustalić, który to z Fiszerów lub Fischerów jest właścicielem każdego z siedmiu ówczesnych warszawskich domów i kamienic. Najbardziej prawdopodobne wydaje mi się, że Jan Fischer był właścicielem domu przy ulicy Nowolipie, numer policyjny 2419. Jako właściciel występuje już w spisie z 1784 roku, a jest nim także w 1792 roku. Później znika. Dom był drewniany, a ulica w owym czasie miała charakter podmiejski, z licznymi ogrodami i drewnianymi zabudowaniami. Adres ten był jednakże nieodległy od placu Krasińskich, gdzie mieścił się teatr publiczny Ryxa, więc dogodny dla muzyka.

Ale czarne chmury nad Rzeczpospolitą sprawiają, że orkiestra królewska zostaje rozwiązana, na portrety zabrakło popytu, a w czasie wojny muzy muszą zamilknąć. W 1793 roku Peszka wyjechał do Grodna, a następnie do Wilna, w którym wcześniej, w 1788 roku, wraz ze Smuglewiczem dekorował katedrę. Wobec braku perspektyw w wojennej Warszawie, ściągnął też do Wilna żonę i jej rodzinę. A od 1798 roku, gdy został przez pełniącego funkcję profesora na Uniwersytecie Wileńskim Smuglewicza mianowany adiunktem, nie przyjął tego stanowiska, wyjeżdżając do brata do Moskwy. Ale Fiszerowie zostali już w Wilnie, gdzie druga córka, Teresa Fischerówna, wyszła za mąż za miejscowego, dorabiającego się aptekarza, Niemca, kalwinisty, mającego ambicje naukowe, Jerzego Gutta. W 1798 roku Guttom urodziła się córka Ludwika Tekla, to drugie imię łączyło Ludwikę z jej przyrodnią siostrą Teklą Peszkówną. A w 1800 roku Gutt kupił duży dom przy Zamkowej, gdzie wszyscy się pomieścili.

Jan Fiszer i jego żona Teresa żyli w Wilnie w miarę spokojnie do czasu wojny Napoleona z Moskwą. Niestety Honza zmarł w 1812 roku, a jego żona w 1815. Oboje zostali pochowani na cmentarzu w Werkach w jednym grobie, pod wspólnym głazem pamiątkowym.

czwartek, 28 lutego 2019

Tajemniczy Józef Peszka


Prawda, że ładny portret? Państwo profesorostwo krakowskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego Markowscy. Nie, to nie moja rodzina, ale mój ulubiony portret z ręki Józefa Peszki, krakowskiego malarza, ucznia wielkiego Smuglewicza. Peszkę znamy głównie jako portrecistę dworskiego (seria portretów uczestników Sejmu Wielkiego, wizerunki rodzin polskiej arystokracji), malarza scen historycznych oraz małych akwarel rodzajowych z architekturą na tle pejzażu. 

Wspominałem już wcześniej (https://guttowie.blogspot.com/2014/11/warszawa-prapradziadka-aleksandra-od.html) o kolekcji obrazów Józefa Peszki, znajdującej się w warszawskim mieszkaniu mojego prapradziadka. Była to kolekcja na tyle znacząca, że została uwzględniona w "Słowniku malarzów polskich" Rastawieckiego z 1851 roku. Rastawiecki na pewno był w tym salonie i widział obrazy, gdyż opisuje je jak naoczny świadek. 



No cóż, pradziadek musiał być wielbicielem tego malarza, pomyślałem. Ale gdy nieco niżej znalazłem kolejny zbiór obrazów Peszki, tym razem w Wilnie w salonie Mikołaja i Anny z Guttów Malinowskiej, już czułem, że to nie może być przypadek.


Wygląda na to, że rodzinę Guttów i rodzinę Peszków łączyła jakaś więź bliższa niż tylko admiracja dla sztuki. Chwileczkę, rzućmy okiem na akt urodzenia prapradziadka Aleksandra, wpisany w księdze urodzeń parafii luterańskiej w Wilnie w 1802 roku:


Ojciec to George Gutt aptekarz (medyk). Matką jest Theresia Gutt z domu (geborene) Fischer, a wśród świadków frau Josepha Peszkin - Józefa Peszkowa! Kim była dla Guttów Józefa Peszkowa, że poproszono ją o tę przysługę - przyjaciółką domu, a może krewną? 

Powołam się na chwilę na fragment życiorysu malarza, opublikowany w Wiadomościach ASP w Krakowie nr 59 z 2012 roku, napisanego przez Michała Pilikowskiego, zawierający ważną wskazówkę:"...najbliższą rodziną Józefa Peszki była jego żona, nieznana z imienia córka Fiszera, kontrabasisty kapeli królewskiej, i ich córka Tekla."

Rzeczywiście, Józef Peszka zawarł związek małżeński z Józefą Fiszer w kościele św. Krzyża w Warszawie w 1791 roku, a więc w apogeum prac nad portretami przywódców Sejmu Czteroletniego. Co ciekawsze, świadkiem na tym ślubie był ojciec panny młodej, Jan Fiszer:


Jak to miło, że możemy nareszcie nazwać tajemniczego Józefa Peszkę naszym drogim wujem - mężem ciotki prapradziadka Aleksandra.  Ale żeby podsumować tę historię należałoby przypomnieć, że Józefa i Teresa Fiszerówny miały jeszcze jedną siostrę - Annę. A ich matką była Teresa z Olszewskich Fiszerowa, z którą ich ojciec Jan ożenił się w tymże samym  kościele św. Krzyża w Warszawie:


Wróćmy jeszcze do życiorysu wuja Peszki z Wiadomości ASP:

"Józef Peszka urodził się 19 II 1767 r. w Krakowie. Naprawdę nazywał się Marcin Fryderyk Józef Peschka, Peschke lub Peszke, jednak z biegiem lat pozbył się dwóch pierwszych imion i ustalił pisownię nazwiska. Pierwszy dyrektor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie przyszedł na świat w zamożnej rodzinie mieszczańskiej o korzeniach niemieckich jako syn Piotra Pawła i Sabiny. W Krakowie w latach 1777–1781 uczył się w Szkole Nowodworskiej, a następnie pobierał lekcje rysunku i malarstwa u Dominika Estreichera. W pracowni Estreichera Peszka poznał Hugona Kołłątaja, który poradził mu kontynuowanie nauki malarstwa w Warszawie. W 1786 r. udał się do stolicy i, korzystając nadal z opieki twórcy Kuźnicy Kołłątajowskiej, podjął naukę malarstwa pod kierownictwem Franciszka Smuglewicza. Niebawem Peszka zjednał sobie sympatię wybitnego malarza, stając się z czasem jego ulubionym uczniem i przyjacielem. Od 1785 do 1788 r. Smuglewicz, w towarzystwie swego ucznia, przebywał w Wilnie, gdzie zajął się wykonaniem dekoracji tamtejszej katedry oraz innych prac malarskich na dworze biskupa wileńskiego. W 1788 r. Peszka znalazł się z powrotem w Warszawie i rozpoczął błyskotliwą karierę na dworze królewskim w ostatnich latach funkcjonowania państwa polskiego. 2 IV 1788 r. cieszący się coraz większym uznaniem młody malarz otrzymał od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 20 czerwonych złotych w celu „zachęcenia do aplikacji mego ubogiego talentu”. W następstwie tego zlecenia Peszka, u progu Sejmu Czteroletniego, odwiedzał króla na zamku, pokazując mu swe obrazy i rysunki, w ten sposób starając się rozbudzić „ubogi talent” monarchy. W roku następnym Rada Miasta Warszawy zleciła Peszce namalowanie wizerunków 12 wybitnych postaci biorących udział w obradach Sejmu Czteroletniego; portrety te zostały wykonane do 1792 r. i zawisły w miejskim ratuszu. Z warszawskim okresem działalności Józefa Peszki można jeszcze wiązać powstanie takich obrazów jak Zaprzysiężenie Konstytucji trzeciego maja przez Stanisława Augusta czy Król Stanisław August na koniu otoczony sztabem oficerów. W 1793 r. wyjechał do Grodna, a następnie udał się do Wilna. W mieście tym zeszły się znowu drogi Smuglewicza i Peszki. W 1798 r. nauczyciel Peszki mianowany został profesorem malarstwa Uniwersytetu Wileńskiego i uczynił swego protegowanego adiunktem. Peszka nie objął jednak tego stanowiska, gdyż w tym samym roku wyjechał do Moskwy, gdzie jego brat sprawował godność rektora księży misjonarzy. Swój pobyt w Moskwie udokumentował zestawem dziesięciu krajobrazów, w których próbował uchwycić piękno tamtejszej architektury. W 1800 r. artysta powrócił do Wilna, a następnie, razem ze Smuglewiczem, wyjechał do Petersburga. Malarze wykonali tam malowidła ścienne w Zamku Michajłowskim; Peszka stworzył też wiele widoków Stolicy Carów. W 1802 r. powrócił znowu do Wilna, które – jak się wydaje – stanowiło dla niego bazę do wielu podjętych w tych latach podróży, w czasie których malował głównie portrety znaczących osobistości. 18 IX 1807 r. w Wilnie zmarł Franciszek Smuglewicz; mimo starań Peszce nie udało się objąć nieobsadzonej po jego śmierci katedry malarstwa Uniwersytetu Wileńskiego. W 1807 r. w Nieświeżu został malarzem Radziwiłłów, dla których wykonał wiele portretów rodzinnych i widoków ich posiadłości. 6 V 1809 r. otrzymał tytuł magistra sztuk pięknych Uniwersytetu w Wilnie. W latach 1809–1810 przebywał w Grodnie i Mińsku, a następnie od 1810 do 1812 r. w Wilnie. W tym okresie powstał Portret zbiorowy rodziny Peszków z autoportretem artysty. W 1813 r. Józef Peszka przyjechał do Krakowa. 24 VI 1814 r. w Gazecie Krakowskiej” zamieścił ogłoszenie, w którym reklamował się jako wykonawca portretów „lub całej familii w jednym ułożeniu w najlepszym guście”. Wkrótce zaczął otrzymywać zamówienia od osób prywatnych i instytucji publicznych. Jeżeli malarz łączył z nowymi władzami Wolnego Miasta Krakowa nadzieje na zamówienia, to nie pomylił się w swoich obliczeniach. Przedstawiciele krakowskiego Senatu Rządzącego postanowili ozdobić salę posiedzeń swoimi portretami w zbiorowej scenie Nadania konstytucji Wolnemu Miastu Krakowowi przez komisarzy organizacyjnych 11 IX 1818 r. Autorem tego dzieła był Józef Peszka, który namalował również w roku 1819 portret prezesa Senatu Rządzącego Wolnego Miasta Krakowa, Stanisława Wodzickiego. Józef Peszka jako pierwszy piastował godność dyrektora Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (a raczej Szkoły Malarskiej działającej w ramach Oddziału Filozoficzno‑Literackiego Wydziału Filozoficznego (Uniwersytetu Jagiellońskiego). Urząd ten Peszka sprawował do swojej śmierci w roku 1831."

Józef Peszka zmarł na cholerę. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim, ale jego grób się nie zachował. Nie znam dalszych losów ciotki Józefy. Natomiast Jan Fiszer zmarł w 1812 roku, a Teresa z Olszewskich, jego żona, w 1815, oboje w Wilnie. Zostali pochowani razem na cmentarzu w  Werkach - Kalwarii Wileńskiej. W 1832 roku zmarła ich córka Teresa z Fiszerów Guttowa, a w 1851 Anna Fiszerówna. Obie również spoczęły na tym cmentarzu. Dzisiaj ich nagrobki można znaleźć tuż przy dolnym wejściu na cmentarz, obok początku schodów kalwaryjskich.